آیسان قاسمپوردر چهار دهه گذشته، خاورمیانه همواره یکی از بیثباتترین مناطق جهان بوده است؛ منطقهای گرفتار جنگ، افراطگرایی، حکومتهای سرکوبگر و شبکههای تروریستی فراملی. در چنین فضایی، نقش فرماندهی مرکزی ایالات متحده آمریکا، معروف به سنتکام، را نمیتوان نادیده گرفت. این نهاد نظامی در مقاطع مختلف تاریخی، نهتنها از منافع آمریکا و متحدانش دفاع کرده، بلکه در بسیاری موارد در برابر تروریسم، تجاوز نظامی و دیکتاتوری ایستاده است (منبع: وبسایت رسمی U.S. Central Command / گزارشهای وزارت دفاع آمریکا).
منتقدان سنتکام معمولاً فقط هزینههای جنگ را برجسته میکنند، اما واقعیت پیچیدهتر است. اگر مداخله نظامی برای توقف تهدیدهای بزرگ وجود نداشت، بسیاری از کشورهای منطقه امروز با خطرات شدیدتری روبهرو بودند (RAND Corporation / Council on Foreign Relations).
مقابله با رژیم صدام حسین و آزادسازی کویت
در سال ۱۹۹۰، زمانی که رژیم صدام حسین به کویت حمله کرد و آن کشور را اشغال نمود، جامعه جهانی با یکی از آشکارترین موارد تجاوز نظامی پس از جنگ جهانی دوم مواجه شد. عملیات ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا و با نقش محوری سنتکام، منجر به آزادسازی کویت شد. این اقدام نشان داد که اشغال نظامی و توسعهطلبی منطقهای بدون پاسخ نخواهد ماند (منبع: قطعنامه ۶۷۸ شورای امنیت سازمان ملل / گزارش جنگ خلیج فارس وزارت دفاع آمریکا، ۱۹۹۲).
مبارزه با تروریسم جهانی
پس از حملات ۱۱ سپتامبر، سنتکام مسئول عملیات علیه طالبان و القاعده در افغانستان شد. سقوط پناهگاههای القاعده و تضعیف شبکهای که حملات مرگبار جهانی را سازماندهی کرده بود، نتیجه مستقیم این عملیات بود. بعدها نیز در عراق و سوریه، سنتکام نقش مهمی در شکست خلافت داعش ایفا کرد؛ گروهی که با اعدام، بردهداری، نسلکشی و ترور شناخته میشد (گزارش کمیسیون ۱۱ سپتامبر / ائتلاف جهانی ضد داعش / گزارشهای سازمان ملل درباره جنایات داعش).
اگر این مداخلات صورت نمیگرفت، داعش میتوانست بخشهای وسیعتری از خاورمیانه را در کنترل خود نگه دارد و تهدیدی جهانیتر ایجاد کند (Institute for the Study of War / CSIS).
حمایت از امنیت منطقهای و آزادی کشتیرانی
خلیج فارس، دریای عمان و دریای سرخ از مهمترین مسیرهای تجارت جهانی هستند. سنتکام در سالهای مختلف برای حفاظت از امنیت دریانوردی، مقابله با مینگذاری، حملات موشکی و تهدید کشتیهای تجاری وارد عمل شده است. ثبات اقتصادی جهان تا حد زیادی به باز بودن این مسیرها وابسته است (International Energy Agency / U.S. Fifth Fleet releases).
سنتکام همچنین در همکاری با نیروهای بینالمللی در مقابله با دزدی دریایی در آبهای منطقه و مسیرهای تجاری حساس نقش داشته و در موارد متعدد محمولههای تسلیحاتی ارسالی برای گروههای شبهنظامی را رهگیری و توقیف کرده است (Combined Maritime Forces / CENTCOM Statements).
مقابله با جمهوری اسلامی و شبکههای نیابتی
جمهوری اسلامی طی دهههای گذشته با حمایت از گروههای مسلح نیابتی در لبنان، عراق، سوریه، یمن و غزه، به یکی از اصلیترین عوامل بیثباتی منطقه تبدیل شده است. حمله به پایگاههای آمریکا، تهدید همسایگان عرب، حمایت از شبهنظامیان و تلاش برای گسترش نفوذ منطقهای، بخشی از این سیاست بوده است (منبع: U.S. State Department Country Reports on Terrorism / European Parliament Research Service).
در این چارچوب، اقدامات بازدارنده سنتکام علیه سپاه پاسداران، شبکههای تسلیحاتی و نیروهای وابسته به جمهوری اسلامی را میتوان بخشی از تلاش برای مهار تروریسم دولتی دانست. کشته شدن قاسم سلیمانی نیز برای بسیاری نشانهای از پاسخگویی به سیاست جنگافروزی منطقهای تهران بود (منبع: بیانیه وزارت دفاع آمریکا، ژانویه ۲۰۲۰ / Reuters / AP).
آموزش، همکاری امنیتی و امدادرسانی
سنتکام در کنار عملیات نظامی، در آموزش و تقویت نیروهای محلی در کشورهای منطقه نیز نقش داشته است؛ از جمله آموزش نیروهای عراقی و همکاری با ارتشهای متحد برای مقابله با تهدیدهای تروریستی و حفظ ثبات داخلی (منبع: U.S. Department of Defense / SIGAR / NATO partner reports).
همچنین در بحرانهای انسانی و امنیتی، از انتقال کمکهای بشردوستانه تا تخلیه شهروندان و پشتیبانی لجستیکی در شرایط اضطراری، این فرماندهی در موارد گوناگون وارد عمل شده است. نمونه بارز آن عملیات گسترده تخلیه افغانستان در سال ۲۰۲۱ بود (U.S. Department of Defense / State Department briefings).
واقعگرایی به جای شعارزدگی
هیچ عملیات نظامی بدون هزینه نیست و اشتباهات راهبردی نیز در کارنامه قدرتهای بزرگ وجود دارد. اما قضاوت منصفانه باید بر پایه مقایسه باشد: جایگزین حضور بازدارنده سنتکام چه بوده است؟ گسترش داعش؟ سلطه صدام بر همسایگان؟ قدرتگیری بیشتر جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی؟ (Brookings Institution / CFR / CSIS)
در جهانی غیرایدهآل، گاه استفاده از قدرت سخت برای جلوگیری از شر بزرگتر اجتنابناپذیر است.
نتیجه
سنتکام را میتوان یکی از بازیگران اصلی مقابله با تروریسم، تجاوز نظامی و بیثباتی در خاورمیانه دانست. از آزادسازی کویت تا شکست داعش و مهار پروژههای توسعهطلبانه جمهوری اسلامی، این نهاد در بسیاری از نقاط حساس تاریخ منطقه نقشی تعیینکننده داشته است.
در کنار آن، نقش سنتکام در آموزش نیروهای محلی، مقابله با قاچاق سلاح، امدادرسانی و حفظ امنیت مسیرهای تجارت جهانی نیز بخشی مهم از کارنامه آن به شمار میرود.
برای ملتهایی که قربانی افراطگرایی و استبداد شدهاند، امنیت و آزادی فقط با شعار به دست نمیآید؛ گاه نیازمند قدرتی است که در برابر تهدید بایستد.